Η αρχοντική πρωτεύουσα της Ηπείρου, το Κάστρο με τους θρύλους του Αλή Πασά, η Λίμνη με τις ονειρικές ομίχλες και το Νησί που ακόμα αντιστέκεται. Χίλιες και μία μέρες και νύχτες δεν είναι αρκετές για να χορτάσεις τα Γιάννενα!…

Τα παιχνίδια του καιρού αντικατοπτρίζονται στην επιφάνεια της λίμνης
%IMAGEALT%

Μια πόλη ανεξάντλητη μα και απέραντα ανθρώπινη. Τα Γιάννενα είναι η μεγάλη πρωτεύουσα της Ηπείρου, μια πολιτεία γεμάτη θρύλους που –τι παράδοξο– δεν αφορούν μορφές μυθικές που έπλασε η φαντασία, μα ανθρώπους με σάρκα και οστά που έζησαν και μεγαλούργησαν εδώ, και που τα χνάρια τους τα βλέπεις ακόμη ολοφάνερα μπροστά σου.

Μια μικρή γεύση από τον οικισμό στο Νησάκι
%IMAGEALT%

Είναι η πολιτεία που απλώνεται στην όχθη της Λίμνης, με το λ κεφαλαίο. Τι κι αν έχει το δικό της όνομα; Την Παμβώτιδα όλοι την ξέρουν Λίμνη και το νησάκι που δεσπόζει στα νερά της είναι «το Νησί», χωρίς περαιτέρω επεξηγήσεις.

Μια πόλη που υπόσχεται νοσταλγικές περιπλανήσεις στα καλντερίμια του Κάστρου και τον παραλίμνιο δρόμο, που γίνεται στ’ αλήθεια ονειρική όταν η ομίχλη αποφασίζει να την ντύσει με τη λευκή της φορεσιά, μια πόλη με ανθρώπους έξω καρδιά κι ανεπιτήδευτη ευγένεια, που μάλιστα «πιάνουν τα χέρια τους» και μέχρι και σήμερα φτιάχνουν αριστουργήματα, στο εργαστήρι τους αλλά και στην… κουζίνα.

Τα Γιάννενα είναι ανεξάντλητα, μα όπως και να ‘χει, κάπως πρέπει να γίνει η αρχή. Η πόλη λοιπόν είναι σχεδόν στο μέσον της Ηπείρου, διαχρονικό κέντρο διοίκησης, οικονομίας και πολιτισμού τής –για πολλούς– ωραιότερης γωνιάς της χώρας μας.

Ο πρώτος οικισμός στα εδάφη της σημερινής πόλης λέγεται πως ιδρύθηκε από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό (6ος αι.), ενώ το όνομα «Ιωάννινα» αναφέρεται για πρώτη φορά σε επισκοπικό έγγραφο του 879. Η θέση της πόλης ήταν τέτοια που δεν άργησε να γίνει σημείο αναφοράς, η φήμη της ωστόσο έμελλε να ξεπεράσει τα γεωγραφικά της όρια στα χρόνια του Αλή Πασά• μα για εκείνον θα μιλήσουμε σε λίγο.

Τα εκατόχρονα πλατάνια αγκαλιάζουν τον οικισμό του Κάστρου, κάτω από τον βαρύ ουρανό των Ιωαννίνων. Αριστερά διακρίνεται ο μιναρές του τεμένους του Ασλάν Πασά
%IMAGEALT%

Σήμερα η Εγνατία σε φέρνει με άνεση στην πόλη μέσα σε τρεις περίπου ώρες από τη Θεσσαλονίκη, ενώ από την Αθήνα έρχεσαι είτε μέσω Κορίνθου-Πατρών και έπειτα μέσω Ιονίας οδού και Αρτας, είτε μέσω Καλαμπάκας, υπολογίζοντας περίπου έξι ώρες οδήγησης σε κάθε περίπτωση. Μπαίνοντας στην πόλη πιάνεις αμέσως τον παλμό της: η κεντρική λεωφόρος Δωδώνης (που έπειτα γίνεται Κωνσταντίνου Ελευθερωτού και μετά Αβέρωφ) είναι σχεδόν πάντα γεμάτη κόσμο και ασταμάτητη κίνηση από νωρίς το πρωί.

Ο παραλίμνιος περίπατος στη Διονυσίου Φιλοσόφου είναι αληθινή απόλαυση
%IMAGEALT%

Η κυκλοφορία με το αμάξι μπορεί να μην είναι το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο, αλλά το πρόβλημα λύνουν από τη μια οι δημοτικοί χώροι στάθμευσης κι από την άλλη τα… παραδοσιακά ζαχαροπλαστεία της Αβέρωφ που σε «αναγκάζουν» να σταθείς για να πάρεις μια γεύση –κυριολεκτικά– από το τι εστί Γιάννενα: η πόλη έχει τεράστια παράδοση στα γλυκίσματα, κυρίως στα σιροπιαστά και τα γλυκά του ταψιού, και οι επιλογές ανάμεσα σε γιαννιώτικο μπακλαβά, σαραγλί και καταΐφι θα σου δημιουργήσουν τα πρώτα ευχάριστα διλήμματα…

Η μία είσοδος (από τις δύο) της στοάς Λιάμπεη, από την πλευρά της οδού Ανεξαρτησίας, στα Ιωάννινα
%IMAGEALT%

Στην Αβέρωφ θα δεις επίσης το περίφημο Ρολόι στην πλατεία Ηρώων, δίπλα ακριβώς στην έδρα της 8ης Μεραρχίας. Το Ρολόι κατασκεύασαν εν έτει 1905 λιθοξόοι από τα Μαστοροχώρια της Κόνιτσας, και αρχικά βρισκόταν λίγα μέτρα βορειότερα, μέχρι που το 1925, κατά τη διάρκεια επισκευών, αποφασίστηκε η μεταφορά του στη σημερινή τοποθεσία του.

Κατηφορίζοντας την Αβέρωφ πλησιάζεις σιγά σιγά προς το Κάστρο και τη Λίμνη, μα θα κάνεις ακόμη μία παράκαμψη για να στρίψεις αριστερά στην Ανεξαρτησίας. Ονομα και πράγμα, ο στενός αυτός δρόμος είναι θα έλεγες μία από τις τελευταίες γωνιές της πόλης όπου οι τελευταίοι από τους παλιούς μάστορες εξακολουθούν να εργάζονται πάνω στο ασήμι, στο σίδερο και στη φωτιά, συνεχίζοντας παραδόσεις αιώνων.

Οι προκάτοχοί τους έκαναν κάποτε τα Γιάννενα ξακουστά για τη μαστοριά τους στην αργυροχοΐα, τότε που τα περίτεχνα γιαννιώτικα ασημικά ήταν περιζήτητα στις τέσσερις γωνιές της Ευρώπης. Τα χρόνια πέρασαν, οι μάστορες μπορεί να λιγόστεψαν μα η τέχνη δεν ξεχνιέται: καλλιεργείται ακόμα, στα μικρά εργαστήρια της Ανεξαρτησίας, μα κυρίως στο Κέντρο Παραδοσιακής Βιοτεχνίας Ιωαννίνων, γνωστό ως ΚΕΠΑΒΙ.

Το ασήμι ετοιμάζεται να πάρει ζωή στα χέρια του τεχνίτη, στο ΚΕΠΑΒΙ
%IMAGEALT%

Το ΚΕΠΑΒΙ βρίσκεται στην άλλη πλευρά της πόλης, στην περιοχή της Σκάλας, και ουσιαστικά είναι ένας τεράστιος χώρος (περίπου 10.000 τ.μ.) όπου πρέπει να έρθεις για να γνωρίσεις από πρώτο χέρι την παραδοσιακή γιαννιώτικη τέχνη. Εδώ λειτουργούν καθημερινά πάνω από σαράντα εργαστήρια αργυροχοΐας, νέοι και παλιότεροι τεχνίτες σμιλεύουν το ασήμι και τον χαλκό φτιάχνοντας κυρίως κοσμήματα, διακοσμητικά και εκκλησιαστικά αντικείμενα.

Μπορείς να τους παρακολουθήσεις την ώρα της δουλειάς τους, να δεις μπροστά σου πώς γίνεται η χύτευση και η επεξεργασία των μετάλλων, να συζητήσεις μαζί τους για τα μυστικά της τέχνης τους, να μάθεις με δυο λόγια πώς έγιναν τα Γιάννενα «η πόλη των ασημουργών».

Εντός, εκτός και πέριξ των τειχών

Η πόλη ολόκληρη μοιάζει να αλλάζει διάθεση όταν κατεβαίνεις προς το Κάστρο και τη Λίμνη. Η παραλίμνια διαδρομή που αγκαλιάζει την περιτειχισμένη παλιά πόλη από τον Μώλο μέχρι τη Σκάλα (ή αν προτιμάς, από την κυρα-Φροσύνη μέχρι τα Ναυτάκια, όπως ορίζουν τη διαδρομή τα δύο ιστορικά στέκια) φτιάχνει από μόνη της μια εμπειρία ξεχωριστή: με τα εκατόχρονα πλατάνια της όχθης που τέτοια εποχή ξεφορτώνονται σιγά σιγά τα φυλλώματά τους στρώνοντας χαλί σε χίλιες δυο ονειρικές αποχρώσεις, με τα μοντέρνα γλυπτά που στολίζουν τη διαδρομή, με τους ποδηλάτες, με τους ψαράδες που ρίχνουν πετονιά κι έπειτα θαρρείς πως στέκονται εντελώς ακίνητοι όση ώρα περιμένουν την ψαριά.

Τοπίο στην ομίχλη; Απλά ένα συνηθισμένο πρωινό στην Παμβώτιδα
%IMAGEALT%

Μα πάνω απ’ όλα είναι η ομίχλη, που σχεδόν κάθε πρωί κάνει την εμφάνισή της πάνω από τη λίμνη και ώρες ώρες την κρύβει εντελώς κάτω απ’ τη φορεσιά της, σ’ ένα σκηνικό μελαγχολικό μα κάθε φορά εντυπωσιακό. Ο παραλίμνιος αυτός δρόμος είναι η Διονυσίου Φιλοσόφου, φόρος τιμής στον μητροπολίτη που στα 1692 ηγήθηκε τοπικής εξέγερσης η οποία καταπνίγηκε σχεδόν εν τη γενέσει της, καταδικάζοντας τον ίδιο σε φριχτό τέλος.

Θα μπορούσε να είναι μια πύλη στον χρόνο. Είναι η πύλη Αγίου Γεωργίου, η κεντρική είσοδος στο Κάστρο

%IMAGEALT%

Στο Κάστρο μπορείς να μπεις από διάφορες εισόδους, ωστόσο η κεντρική είναι η Πύλη του Αγίου Γεωργίου (εδώ μαρτύρησε ο πολιούχος των Ιωαννίνων Αγιος Γεώργιος), εκεί που σε οδηγεί ο δρόμος κατεβαίνοντας την Αβέρωφ. Το Κάστρο είναι μια οικιστική συνέχεια της πόλης, κατοικείται δηλαδή σχεδόν σ’ ολόκληρη την έκτασή του, ωστόσο μπαίνοντας στα καλντερίμια του καταλαβαίνεις αμέσως πως ο χρόνος έχει άλλο νόημα εδώ.

Στενορύμι του Κάστρου
%IMAGEALT%

Αξίζει μια επίσκεψη στην Εβραϊκή Συναγωγή, πολύ κοντά στην κεντρική πύλη, πριν κατευθυνθείς προς τη βόρεια πλευρά του Κάστρου και τη θέση της παλιάς ακρόπολης. Πρώτη στάση στο Σουφαρί Σεράι, την παλιά σχολή ιππικού του Αλή Πασά, στις τάξεις της οποίας θήτευσαν και μαθήτευσαν πολλοί από τους Ελληνες οπλαρχηγούς που διακρίθηκαν στον Αγώνα.

Χρώματα και οικιστικά συνταιριάσματα στο εσωτερικό του Κάστρου
%IMAGEALT%

Σήμερα το σεράι στεγάζει το Ιστορικό Αρχείο Ηπείρου (και περιοδικές εκθέσεις), ενώ δίπλα του στέκει η παλιά οθωμανική βιβλιοθήκη και το χαμάμ. Λίγο παραπέρα, πέτρινα σκαλοπάτια σε ανεβάζουν μέχρι το τέμενος του Ασλάν Πασά, στη θέση όπου οι Βυζαντινοί είχαν τοποθετήσει την ακρόπολή τους. Το τέμενος στεγάζει σήμερα το Δημοτικό Μουσείο, που ξετυλίγει σε τρεις ενότητες τη ζωή των τριών κοινοτήτων που για μεγάλο διάστημα συνυπήρξαν στα Γιάννινα και σμίλεψαν τον χαρακτήρα της πόλης: την ελληνική, την εβραϊκή και τη μουσουλμανική.

Το Κάστρο άρχισε να χτίζεται τον 6ο αιώνα από τον Ιουστινιανό, έμελλε όμως να φτάσει στην ακμή του περίπου δώδεκα αιώνες αργότερα, το 1788, όταν η τοπική εξουσία πέρασε στα χέρια ενός ανθρώπου που τις ικανότητές του ξεπερνούσε μόνο η φιλοδοξία του: του Αλή Πασά. Με βάση τα Γιάννινα, ο Αλή πάσχισε να εδραιώσει την εξουσία του πολύ πέραν των ορίων δικαιοδοσίας του: επισκεύασε το κάστρο, εκπαίδευσε στρατό, απέκτησε πλούτη. Και μαζί του κι η ίδια πόλη: «Τα Γιάννενα πρώτα στ’ άρματα, στα γρόσια και στα γράμματα» έλεγαν τότε, και έτσι πραγματικά ήταν.

Η περίτεχνα σκαλισμένη οροφή στο τέμενος του Ασλάν Πασά, σημερινό Δημοτικό Μουσείο
%IMAGEALT%

Τα σχέδια του Αλή ωστόσο έφταναν πολύ ψηλά, μέχρι το παλάτι του ίδιου του σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη. Ο θρύλος μάλιστα λέει πως ρώτησε κάποτε τον Κοσμά τον Αιτωλό αν θα κατάφερνε να πάει ποτέ στην Πόλη, και ο γέρος Κοσμάς τού αποκρίθηκε «θα πας, αλλά με κόκκινα γένια». Ο Αλή ήταν τετραπέρατος, μα ποιος ξέρει αν υποψιάστηκε το αληθινό νόημα της προφητείας.

Το γεγονός είναι πως από το σεράι του στο Ιτς Καλέ διαφέντευε όλη την Ηπειρο, κι ακόμα παραπέρα. Οταν όμως οι φιλοδοξίες του άρχισαν να ενοχλούν την Υψηλή Πύλη, ο σουλτάνος διέταξε την «επίλυση» του προβλήματος που λεγόταν Αλή, και ο πασάς των Ιωαννίνων σκοτώθηκε έπειτα από σύντομη σύρραξη στο Νησί. Κι έτσι εκπληρώθηκαν τα λόγια του Κοσμά, όταν το κεφάλι του Αλή παρουσιάστηκε στον σουλτάνο, στα 1822… Το σώμα του διαβόητου πασά ετάφη στο μνημείο με το σιδερένιο κιγκλίδωμα, μπροστά στο Φετιχιέ Τζαμί που βλέπεις σήμερα στη νοτιοδυτική πλευρά του Κάστρου.

Ακριβώς απέναντι βρίσκεται το σεράι, νυν Βυζαντινό Μουσείο, ενώ λίγο παραπέρα τα Γιάννινα καλωσόρισαν πολύ πρόσφατα το νέο Μουσείο Αργυροτεχνίας, το πιο πρόσφατο στο δίκτυο μουσείων του Πολιτιστικού Ιδρύματος του Ομίλου Πειραιώς.

Παραμύθι χωρίς όνομα

Το Νησάκι, ένα από τα μόλις δύο κατοικημένα νησιά σε λίμνη στην Ελλάδα
%IMAGEALT%

Τα Γιάννινα δεν θα ήταν η ίδια πόλη χωρίς την Παμβώτιδα• μα και η λίμνη δεν θα γινόταν η Λίμνη αν στις όχθες της δεν απλωνόταν η πρωτεύουσα της Ηπείρου. Περίπου 23 τ.χλμ. φτάνει η έκτασή της, η περίμετρός της αγγίζει τα 33 χλμ. και το μέγιστο βάθος της μετράται περίπου στα 13 μέτρα. Αυτά λένε οι αριθμοί, χωρίς να αποτυπώσουν ούτε στο ελάχιστο τη γοητεία που ασκεί σε ντόπιους και επισκέπτες.

Στο πλοιάριο για το Νησάκι
%IMAGEALT%

Στα νερά της βρήκε το τέλος της η περίφημη κυρα-Φροσύνη (μαζί με δεκαέξι ακόμη Γιαννιώτισσες κοπέλες), στα ίδια νερά πηγαινοέρχονται σήμερα οι πλάβες των ψαράδων, στα νερά της βρίσκεται και το ένα από τα δύο εν Ελλάδι κατοικημένα νησιά σε λίμνη. Το όνομα του; Το Νησί, με μόλις 0,3 τ.χλμ. επιφάνεια αλλά με το Ν κεφαλαίο.

Στο Νησί λοιπόν έρχεσαι με το πλοιάριο από τον Μώλο, που αναχωρούν κάθε 30’ (εισιτήριο στα 2€), και σε δέκα λεπτά έχεις φτάσει. Αυτοκίνητα δεν κυκλοφορούν εδώ, μα δεν χρειάζονται κιόλας. Μπορείς να κάνεις τον γύρο του νησιού με τα πόδια μέσα σε μισή ώρα, μα να ‘χεις στον νου σου πως εδώ θα αφιερώσεις τουλάχιστον μία ολόκληρη μέρα. Μόλις φτάνεις στο μικρό λιμανάκι ξεκινά το κεντρικό καλντερίμι, που θα σε φέρει στην πλατεία του νησιού και θα σε οδηγήσει στα συνολικά επτά μοναστήρια του. Οι μαγαζάτορες σε καλωσορίζουν, σε προτρέπουν να δοκιμάσεις την περίφημη τοπική κουζίνα στα όμορφα ταβερνάκια και να ‘σαι σίγουρος πως θα το κάνεις γιατί σε περιμένουν ευχάριστες εκπλήξεις.

Μα πρώτα έχει σειρά η επίσκεψη στα μοναστήρια. Από τα επτά, μόνο τα δύο είναι επισκέψιμα, η Μονή Φιλανθρωπηνών και η Μονή Αγίου Νικολάου (ή Στρατηγοπούλου ή Ντίλιου), που είναι και οι πρώτες που συναντάς ξεκινώντας τη βόλτα από τη βορειοδυτική πλευρά. Στη Φιλανθρωπηνών θα μείνεις άφωνος μπροστά στις εντυπωσιακά καλοδιατηρημένες αγιογραφίες με σκηνές από τα Πάθη, τη Δευτέρα Παρουσία, αλλά και τις αγιογραφίες με αρχαίους Ελληνες σοφούς και φιλοσόφους (ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Χείλων…), ενώ και στην Αγίου Νικολάου το σκηνικό είναι εξίσου γοητευτικό.

Λεπτομέρεια κατοικίας στον οικισμό του Νησιού
%IMAGEALT%

Τα υπόλοιπα μοναστήρια στο Νησί είναι η Ελεούσα, η Μεταμόρφωση, ο Προφήτης Ηλίας, ο Παντελεήμων και ο Αγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, εκ των οποίων μόνο η Μονή Παντελεήμονος ανοίγει τις πύλες της στους χώρους όπου φιλοξενείται το μουσείο του Αλή Πασά, στα δωμάτιά του μάλιστα έμελλε να γραφτεί ο επίλογος της ταραχώδους ζωής του αμφιλεγόμενου πασά.

Στο Νησί ζούνε σήμερα περίπου εκατό οικογένειες, και σχεδόν όλοι ασχολούνται με το ψάρεμα και τον τουρισμό (πολλοί εργάζονται και στα Ιωάννινα). Ξενώνες μπορεί να μην υπάρχουν, τα ταβερνάκια πάντως φροντίζουν να πάρεις μια καλή γεύση από την τοπική κουζίνα: κυπρίνοι, χέλια και κυρίως τα ονομαστά βατραχοπόδαρα που είναι νοστιμότερα από ό,τι ίσως φαντάζεσαι!

Θαύματα της φύσης και του ανθρώπου

Επιστροφή στα Γιάννινα, και ξανά στον δρόμο, αυτήν τη φορά με κατεύθυνση προς το χωριό Πέραμα, περίπου στα 4 χλμ. από την πόλη. Η μοίρα του χωριού άλλαξε ένα πρωινό του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν οι κάτοικοί του αναζητώντας καταφύγιο από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς κατέφυγαν στον λόφο Γκορίτσα, που υψώνεται στο χωριό. Στα σωθικά του ανακάλυψαν κάτι περισσότερο από ένα χρήσιμο καταφύγιο: ένα εκθαμβωτικής ομορφιάς σπήλαιο ηλικίας περίπου 1,5 εκατομμυρίων ετών, με πλούσιο διάκοσμο από 19 διαφορετικά είδη σταλακτιτών και σταλαγμιτών.

Συνεχίζοντας περιμετρικά της λίμνης, αξίζει να ανέβεις μέχρι το μαρτυρικό χωριό των Λιγκιάδων, που απολαμβάνουν ασυζητητί την καλύτερη θέα στην Παμβώτιδα, το Νησί και τα Γιάννενα. Λίγο παραπέρα βρίσκεται η Μονή Ντουραχάνης, που ο θρύλος θέλει να χτίζεται από τον Ντουραχάν Πασά της Θεσσαλίας, ως ευχαριστώ στην Παναγία όταν το 1434 το στράτευμά του διέσχισε νύχτα την παγωμένη λίμνη χωρίς κανείς να πάθει το παραμικρό.

Στα σπλάχνα του σπηλαίου Περάματος
%IMAGEALT%

Περνώντας πια νότια της Λίμνης και της πόλης, έρχεσαι στο Μπιζάνι για δύο απαραίτητες επισκέψεις. Πρώτα στο μουσείο κέρινων ομοιωμάτων του Παύλου Βρέλλη (ή Μουσείο Ελληνικής Ιστορίας), όπου 150 κέρινες αναπαραστάσεις ξετυλίγουν το νήμα της Ιστορίας μας από τα χρόνια πριν από την Επανάσταση μέχρι και τη νεότερη περίοδο. Και βέβαια θα ακολουθήσεις τον δρόμο που φέρνει το όνομα του Νικολάκη Εφέντη για να ανέβεις μέχρι τους λόφους, πάνω από το Μπιζάνι, όπου βρίσκονται παραταγμένα τα περίφημα Οχυρά Μπιζανίου.

Στο μουσείο κέρινων ομοιωμάτων του Παύλου Βρέλλη, στο Μπιζάνι
%IMAGEALT%

Εδώ, τον Φεβρουάριο του 1913 δόθηκαν οι σκληρότερες μάχες για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων, ανάμεσα στις τουρκικές δυνάμεις που κρατούσαν τα οχυρά και τις ελληνικές υπό τον διάδοχο Κωνσταντίνο. Το αποτέλεσμα κρίθηκε χάρη στη βοήθεια του Ελληνα Νικολάκη Εφέντη, που είχε αναλάβει τη συντήρηση των οχυρών και γνώριζε τις θέσεις τους, και την πρωτοβουλία του ταγματάρχη Ιωάννη Βελισάριου, που με ριψοκίνδυνο ελιγμό βρέθηκε στις παρυφές των Ιωαννίνων, πίσω από τους πολιορκούμενους.

Εν αναμονή της ψαριάς, ένα πρωί στις όχθες της λίμνης
%IMAGEALT%

Η επιστροφή σε βρίσκει κάθε βράδυ στην πόλη, σε κάποιο μπαράκι του ιστορικού κέντρου, στις στοές Λιάμπεη και Λούλη, στον παραλίμνιο δρόμο, στην Αβέρωφ, στην Καλλάρη, στα παλιά και νεότερα στέκια των Ιωαννίνων, με καλή παρέα και διάθεση που μόνο οι Γιαννιώτες ξέρουν να ανεβάζουν…

1